Heilige Schuld

De huidige monetaire crisis wordt graag vergeleken met de Grote Depressie van de jaren 1930, die volgde op een beurskrach. Als inleiding van de economische crisis (een speculatieve zeepbel die volledig uiteen spat) verschilde deze niet heel erg van het instorten van de Amerikaanse hypotheekmarkt in 2008. De historische verschillen in mentaliteit zijn echter aanzienlijk. Het grote probleem is de morele kijk op het verschijnsel schuld in de dominante economische ideologie.

Heilig
Die bestaat daaruit dat elke vorm van schuld heilig wordt verklaard als een onvoorwaardelijke, morele, en zo nodig eeuwigdurende verplichting. Onder schuld uit proberen te komen is een onethische daad en geldt als taboe.
Op wereldschaal, want in de globaliseringsideologie is de facto het eigendomsrecht verheven boven elk ander mensenrecht. Daarom betaalt de bevolking van tientallen landen de rekening over onverantwoorde schulden die door instellingen als IMF en Wereldbank zijn opgedrongen aan regeringen van vaak dubieuze legitimiteit, als het moet ten koste van elke vorm van welvaart en de meest basale dienstverlening.

Ook veel niet-economen beschouwen het betalen van rente over hun schuld, en het aflossen van deze schuld, inderdaad als een heilige plicht. Hoe redelijk is dit? Is de houdbaarheidsdatum van schuld echt onbeperkt? Laten we een korte blik werpen op de schuld van individuen, bedrijven en staten.

Afbetaald
Om te beginnen heeft zo goed als geen enkele staat ooit zijn schulden afbetaald. Soms komt een staat een heel eind, bijv. wanneer haar schulden door hyperinflatie waardeloos worden, wat weer andere problemen met zich meebrengt. De nationale schulden blijven groeien en eens zal er een streep onder moeten worden gezet, zoals dat al eeuwen gaat. Het alternatief is hetzij crisis en revolutie, hetzij makke acceptatie en een neofeodaal stelsel.

Voor bedrijven is het de gewoonste zaak van de wereld om schulden af te schrijven bij faillissement; of om bij andere vormen van overmacht in gebreke te blijven. Regelmatig worden schulden heronderhandeld. Investeerders kunnen verschillende ondernemingen bezitten, en als er een failliet gaat worden de eigenaars zelf niet kaalgeplukt. De wet op het faillissement is er in de meeste landen op gericht om het nemen van risico’s in het economisch verkeer niet te ontmoedigen. Alleen eenmansbedrijven of andere kleine bedrijven met weinig eigen vermogen en hoge persoonlijke aansprakelijkheid zijn werkelijk de klos bij faillissement. Met andere woorden, schuld is voor corporaties al een stuk minder heilig dan voor individuen.

Eerlijk
Banken beseffen goed dat de grotere vissen met enige regelmaat in gebreke blijven. Niet zo lang geleden echter, schrijft de Amerikaanse econoom en financieel historicus Michael Hudson, kregen de bankiers een openbaring: de armen/de arbeiders zijn eerlijk. Ze beschouwen het aflossen van een lening als een zaak van fatsoen. Ze zijn zich er meestal ook niet van bewust dat het geld dat ze lenen ter plekke door de bank wordt gecreëerd op het toetsenbord van zijn computer, wanneer de lener zijn handtekening onder een schuldbekentenis zet. Zonder die handtekening heeft de bank geen cent om uit te lenen; geldcreatie door banken is een endogeen proces, dat, zo wijst economisch onderzoek uit, zelfs vooraf gaat aan de aanwezigheid van bankreserves.

Trots
De banken besloten dit inzicht – de nobele armoedzaaier, die trots tot het uiterste gaat om zijn schulden af te lossen – te gelde te maken. Onlangs mocht ik een reclamefolder ontvangen waarin me werd gevraagd of ik mijn geld wilde uitlenen aan arme mensen in India. Hier was sprake van de zogeheten microkredieten. Niet toevallig werd in de folder de loftrompet afgestoken over de terugbetaalmoraal van de arme Indiërs. Daar konden, las ik, velen in het Rijke Westen nog wat van leren. En ondanks hun armoede lachten ze altijd. De rentes waren overigens behoorlijk hoog.

Roest
Kort na het uitbreken van de crisis verkondigde wetenschapssjournalist Simon Rozendaal op de radio, op licht verontwaardigde toon, dat hij nergens in de media de ware oorzaak van de crisis hoorde: Amerikaanse banken werden door de overheid (die het eigen woningbezit zou willen stimuleren) gedwongen geld te lenen aan kredietonwaardige armoedzaaiers. Logisch dat de banken in de problemen kwamen: als de markt haar werk had mogen doen was dit nooit gebeurd. Zonder verder bewijzen aan te dragen voor dit vrij absurde voorbeeld van blaming the victim zag Rozendaal voor het gemak iets over het hoofd. Een hele financiële sector had immers vele honderden miljarden verdiend aan het afsluiten, verpakken en doorverkopen van dubieuze hypotheken. Door rating agencies werd op frauduleuze wijze roestig oud ijzer aangeprezen als roestvrij staal. Niet de financiële sector gehoorzaamt mak aan de bevelen van de overheid; het is veelal omgekeerd. Intensief lobbywerk van Wall Street tijdens de regering-Clinton leidde tot het schrappen van wetgeving die de huidige crisis had moeten voorkomen.

Eeuwig
De gemiddelde kleinburger in het rijke westen die een huis wil kopen, wordt opgestuwd op de golven van prijsinflatie die slechts de prijs van onroerend goed opdrijft. In de waan dat ook een hoge hypotheek een investering in plaats van een molensteen om de nek is, geniet het vastgoed- en bankkartel het volle vertrouwen zolang de prijzen stijgen. Als dat eenmaal afgelopen is, zit men in de problemen. In het ergste geval zit men zonder baan in een huis waarvan de marktprijs onder de hypotheeksom zit, met een schuld die door deflatie de koopkracht omlaag drijft. Een nachtmerrie voor de brave consument. Die heeft nooit op het 8 Uur Journaal mogen vernemen dat de hypotheekverstrekker die hem er heeft ingeluisd, onbetrouwbaar was. Iemand had hen toch moeten vertellen dat “beleggingshypotheken” (beleggen met geleend geld) en “aflossingsvrije hypotheken” (nooit aflossen, dus voor eeuwig rente betalen) zodanig riskant zijn dat het neerkomt op pure misleiding. In plaats daarvan sprak de ooit bewierookte Fed-voorzitter Alan Greenspan consequent van “wealth creation” als hij het had over het opblazen van de toen nog niet ontplofte vastgoedzeepbel.

Vrij
Het fenomeen van de aflossingsvrije hypotheek biedt een bijzonder duidelijk inzicht in de werkwijze van veel banken in het moderne monetaire stelsel. Door niets van de hoofdsom van de schuld af te lossen, en slechts rente te betalen, is de hypotheeknemer gezegend met de zogeheten “lage maandlasten” die vóór de crisis als de heilige graal golden van banken en hypotheekadviseurs. Het is niet nodig om af te lossen, want met de verwachte waardestijging van het onderpand geschiedt aflossing bij verkoop van het pand als het ware vanzelf.

Ogenschijnlijk
Waarom gaan banken over tot zo’n voor de bank ogenschijnlijk roekeloze hypotheekvorm? Het antwoord is uiteraard dat banken slechts verdienen aan rente, en niet aan aflossing. De hypotheeklening die een bank als schuld invoert op het toetsenbord vertegenwoordigt in feite slechts een negatief bedrag op de debetrekening van de klant. Bij volledige aflossing verdwijnt dit negatieve bedrag in het getal 0 en kan de rekening worden opgeheven. De hypotheeknemer is de bank niets meer verschuldigd en de bank verdient niets meer aan hem/haar. Als de klant afziet van aflossing wordt in principe een eeuwigdurende rente betaald, waarvan het bedrag in theorie oneindig groot kan zijn. Een duidelijk voorbeeld van, in zowel morele, economische als filosofische zin, onverantwoord krediteergedrag van de financiële instelling.

Pervers
Hoe heilig is dan de verplichting die de schuldenaar aangaat bij het zetten van een handtekening onder een leenovereenkomst? Het is duidelijk dat er uiteenlopende soorten leningen bestaan die een pervers, manipulatief effect hebben. Waar schuld is aangegaan onder dubieuze omstandigheden is het in alle opzichten wijs om periodiek een streep te zetten onder een uit de hand gelopen schuldenlast.

Oudheid
Schulden die niet kunnen worden afbetaald, worden niet afbetaald. Vandaar de gewoonte, in de oudheid althans, om bij het aantreden van een nieuwe heerser alle uitstaande schulden te annuleren. Toegegeven, aangezien de staat zelf vaak eigenaar was van de schulden was dit relatief eenvoudig. Hoe dan ook, Vandaar het Jubeljaar in de bijbelse teksten en vandaar de afkeer van rente (of “woeker”) in de grote tradities van het christendom, het jodendom en de islam. Jezus van Nazareth verwachtte het annuleren van alle schulden, omdat hij het Jubeljaar verwachtte dat alle andere zou overtreffen. “Vergeef ons onze schuld, zoals ook wij aan anderen hun schuld vergeven” wordt maar zelden letterlijk gelezen, bedolven als het is onder de theologisering. Maar het is meer dan waarschijnlijk dat Jezus aan het kruis werd genageld om de bedreiging die hij vormde voor het politiek-economische establishment. Wie van de elite interesseert zich immers voor Jezus’ theologische eigenaardigheden?

Populist
Het is niet toevallig dat het Romeinse Rijk om zeep ging door een ondraaglijke schuldenlast. Net als de VS en ultra-orthodox neoliberaal Europa nu, weigerde het Imperium Romanum door de schulden een streep te zetten. De koopkracht verdampte, de economie stortte in, en “de stammen” aan de grens van het rijk maakten een snel einde aan de macht van het imperium. Eerder was Julius Caesar al vermoord door de oligarchen achter de troon, omdat Caesar een bedreiging vormde voor de woekerrentes van deze senatoren en grootcrediteuren. Als geliefd populist maakte Caesar zich hard voor het kwijtschelde van de knellendste schuldenlast. Cicero, zich beroepend op zijn vaderlandslievendheid en meer dan blij met de dood van “dictator” Caesar, was in feite een van de grootste huisjesmelkers en crediteuren van Rome. Voor hem was het verdwijnen van Caesar een financiële zegen, die hij verkocht als het redden van het vaderland.

Paradigma
De politieke intenties van Julius Caesar zouden in onze tijd waarschijnlijk worden gedemoniseerd in de media. Het kwijtschelden, of zelfs heronderhandelen, van schulden waaronder de bevolking gebukt gaat, en waaronder de economie te lijden heeft, wordt niet bediscussieerd en past absoluut niet binnen het paradigma van een moderne economie. Een huiseigenaar in de Verenigde Staten die failliet gaat, kan de steutel van het leeggeruimde pand in de de brievenbus van de bank gooien en is daarmee van de hypotheekschuld verlost (alsmede dakloos). Een student in de Verenigde Staten die failliet gaat, is echter niet verlost van de lening die werd aangegaan om de studie te bekostigen. Tot in lengte van jaren, desnoods tot de dood erop volgt, dient de lening met rente te worden afgelost. Zo wordt het heilig zijn van schuld niet alleen moreel gepredikt, maar ook in wet vastgelegd – ondanks de desastreuze economische gevolgen.

Propaganda
Dit gaat niet vanzelf: er zijn decennia van neoliberale economische propaganda aan voorafgegaan. Hier is niet zozeer sprake van economische incompetentie. De architecten van de neoliberale consensus weten wat ze doen. Het zo goed als volledig domineren van de academische economische discipline door neoliberalen is een van de manieren waarop de economische orthodoxie in de hoofden van mensen wordt bevestigd. In Chili onder Pinochet was het het bolwerk van de “Chicago Boys”, de Katholieke Universiteit, die open bleef waar alle andere economische invalshoeken radicaal werden gesaneerd. Dat de economische theorie achter de neoliberale leer zelfs puur wiskundig al onhoudbaar is, is daarvoor geen beletsel.

Slaaf
Als schulden niet worden afbetaald, maar je wilt dat ze tóch worden afbetaald, zit er maar één ding op: de schuldenaar moet steeds dieper in armoede en loonslavernij worden gedreven. Desnoods moeten diens kinderen en kleinkinderen voor de schuld opdraaien. Hier komt de staat in beeld. Als een buur, vriend of familielid je een som geld leent, is er sociale en morele druk om deze lening af te lossen. Dit bestaat niet als het gaat om anonieme financiële instellingen. Daarom hebben deze instellingen de sanctionering van de staat nodig, die een stempel van echtheid verleent aan de lening. Als de schuldenaar niet over de brug komt, is daar de staat om de in gebreke geblevene desnoods in het cachot te werpen. De staat dient in de allereerste plaats de banken.

Saneren
Maar dit verklaart ook meteen waarom het eigenlijk zo eenvoudig is om uit de hand gelopen schulden te annuleren of saneren. De staat kan gewoon weigeren het betalen van schulden door bepaalde schuldenaars af te dwingen. Wanneer de rente onacceptabel hoog is, wanneer de waarde van onderpand ten opzichte van de geleende som is ingestort, of wanneer de bank bij werkloosheid of ander onheil weigert de schuld te heronderhandelen, kan de schuldenaar zonder juridische of financiële gevolgen de schuldeiser negeren, mits de (verstandige) rechtsstaat van mening is dat er sprake is van roekeloosheid of exploitatieve bedoelingen van de kant van de crediteur.

Redelijk
Onder andere in de staat New York bestaat een (niet meer in de praktijk gebracht, maar nooit geschrapt) wetsartikel dat stelt, als een kredietverstrekker geld leent en weet dat het moeilijk wordt voor de lener om de som terug te betalen, dat de crediteur dan naar zijn geld mag fluiten. Historisch gezien was deze wet bedoeld als bescherming tegen het soort manipulatie dat boeren van hun land dreef doordat geldverstrekkers net vóór de oogst, als de boeren redelijkerwijs nog geen cent verdiend konden hebben, hun geld leningen terug wilden innen.

Product
Deze Fraudulent Conveyances Act past naadloos in de grote tradities over schuld en schuldkwijtschelding. Toepassing is eenvoudig en kost geen cent. Het zou redelijkerwijs toegepast kunnen worden op alle aflossingsvrije hypotheken. Een professionele kredietverstrekker of hypotheekmakelaar moet weten dat het aanprijzen van een “product” als eeuwigdurende schuld een absurde en misleidende zaak is. De staat hoeft hier niet aan mee te werken door het inzetten van het justitieel apparaat in dienst van malafide schuldeisers, hoe mooi hun hoofdkantoor ook moge zijn. En iets niet doen, dat kost geen cent.

herman meester, 2009

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s